Gradska biblioteka u Vršcu osnovana je odlukom Magistrata krajem 1887. godine kao Gradska javna i školska biblioteka, a počela je sa radom za javnost 15. januara 1888. godine. Osnivač ove biblioteke i njen prvi bibliotekar bio je Feliks Mileker (1858-1942), poznati istoričar i arheolog, i pisac velikog broja knjiga i studija. Posle osnivanja Muzeja, od 1897. do 1947. godine, Gradska biblioteka i Muzej rade kao jedinstvena ustanova pod jednim krovom, a od 1947. godine kao posebne ustanove, od kada počinju da znatnije proširuju svoju delatnost. Samostalna, nakon sedam promenjenih adresa, pedesetih godina ovog veka, Gradska biblioteka je smeštena u današnju zgradu na Svetosavskom trgu br. 2.
I pre osnivanja Gradske biblioteke, u Vršcu je radilo nekoliko biblioteka. Teško je utvrditi tačne datume osnivanja, vek trajanja i veličinu pojedinih biblioteka. Pisani tragovi govore da je već 1820. godine (po jednom zapisu na knjizi koja se čuva u Gradskoj biblioteci) osnovana čitaonica. U pitanju je, verovatno, bilbioteka Bogoslovije, koja je tada počela da radi. Kao pretplatnik na Davidovićevu "Istoriju naroda srpskog", 1846. godine se pominje Čitaonica srpska iz Vršca. Godine 1882. osniva se Opšta radnička čitaonica, a 1886. Nastavnička biblioteka. Jedna od najznačajnijih biblioteka u prošlosti je svakako ona koju je osnovao Laza Nančić 1884. godine, poznati vršački socijalista, pod nazivom Srpska zanatlijska čitaonica koja se kasnije spojila sa pevačkim društvom. Treba istaći i rad Srpske ratarske čitaonice (1897) koja je godinama okupljala vršačke ratare i čitaoce iz drugih slojeva.Izuzetno važno za rad ovih biblioteka je da su one imale i obrazovnu funkciju, jer su organizovale brojna predavanja. Imale su i važnu ulogu u društvenom životu svoga članstva, jer su priređivale zabave, izlete i drugarske večeri.
Pored ovih postojalo je još nekoliko biblioteka za nemačko i mađarsko stanovništvo. Posebno treba istaći da je Vršac grad u kojem je uvek bilo vrlo značajnih privatnih biblioteka pojedinih Vrščana (Josip Novak, porodica Cijuk, Đorđe Nešić, glumac Andra Lukić), čije se knjige još mogu naći u fondovima današnje Gradske biblioteke.
Takva tradicija je ostavila bogate plodove. Najstarija knjiga u biblioteci datira iz 1496. godine u kojoj su objavljena pedagoška pisma. Pored ove najstarije vredno je pomenuti i 9 knjiga iz Sterijine lične biblioteke, knjigu koja je pripadala Sterijinom ocu, prvo izdanje Basni Dositeja Obradovića, knjigu koju je Dositej Obradović poslao 1804. godine Josifu Jovanoviću Šakabenti, Nomokanon štampan u Lavovu 1646. godine, kao i Šerijatsko pravo koje je ostalo u Vršcu još iz doba Turaka iz XVII veka. Čuva se i rukopisna hronika italijanskog grada Villa Casteioni, pisana u periodu od 1424. do 1670. godine.
Gradska biblioteka u Vršcu, kao rezultat bogate tradicije i nasleđa, raspolaže bogatstvom od oko 200.000 knjiga, među kojima je oko 5.000 starih i retkih knjiga i veći deo knjiga štampanih u Vršcu ili o Vršcu, kao i dela vršačkih autora. U fondu od oko 20.000 časopisa i druge periodike nalazi se skoro kompletna vršačka periodika (Vojvodina, Budućnost, Rodoljub, Banatski List, Pogled, Srpstvo, Banaćanka, Nova Zora, Nova Sloga, Predstraža, Bubanj, Vršačka Kula, koja i danas izlazi). Pored periodike na srpskom jeziku postoji i bogat fond periodike na nemačkom, mađarskom i rumunskom jeziku.
Biblioteka je svoju osnovnu delatnost organizovala u okviru dečijeg odeljenja i odeljenja za odrasle korisnike. Korisnicima naših usluga, svakodnevno u terminu od 7.30 do 19.00 i subotom od 8.00 do 12.00, na raspolaganju je fond beletristike (68.000), fond dečije knjige (35.000), fond stručne knjige (10.000), fond stare knjige (5.000), fond zavičajne knjige (5.000), kao i fondovi nemačkih, mađarskih, rumunskih, engleskih, ruskih i francuskih izdanja.
Korišćenju ovog fonda Gradske biblioteke u Vršcu gravitira oko 120.000 građana iz opština Vršac, Bela Crkva, Plandište i Alibunar.
NARODNI MUZEJ
Danas se za datum osnivanja Narodnog muzeja uzima 1882. godina, kada je u Vršcu započela prva aktivnost s ciljem istraživanja starina pod rukovodstvom Feliksa Milekera. Odlukom Magistrata 1894. godine i donošenjem statuta, Muzej i službeno započinje rad smešten u zgradu «Konkordije». Sa Bibliotekom je 1898. godine, spojen u jednu ustanovu i 1908. premešten u današnju zgradu. Ove ustanove se razdvajaju 1947. godine i nadalje rade samostalno.
Gradski muzej je nastao naporima nekolicine vrščana, među kojima posebno zauzimanjem tada već afirmisanog istoričara i arheologa Feliksa Milekera. Prve fondove sačinjavale su zbirke F.Milekera, E. Ritingera i A. Šoljmošija. Kasnije je dopunjena vrednom zbirkom Karla Bema, belocrkvanskog istoričara i arheologa, kao i kolekcijom Petra Despinića iz Kovina. Vremenom, zbirke Muzeja su narastale značajnim poklonima, otkupom i terenskim istraživanjima. Feliks Mileker, svestrano obrazovan i radu predan, radi u njemu kao jedini kustos, sve do svoje smrti 1942. godine. Posle Drugog svetskog rata Muzej postepeno kadrovski jača i širi se. Danas se Narodni muzej sastoji iz šest odelenja: arheološkog, istorijskog, umetničkog, etnološkog, prirodnjačkog i numizmatičkog.
Arheološko odelenje broji preko 130.000 predmeta i deli se na preistorijsku i antičku i srednjovekovnu zbirku (odsek). U ovim zbirkama obuhvaćen je nalaz sa područja Vršca, njegove okoline i jugoistočnog Banata (poznati lokaliteti: Vatin, Potporanj, Vršac Kozluk, Ludoš, At, Banatska Palanka-Sapaja, Dubovac i drugi).
Istorijsko odelenje je sastavljeno iz sledećih odseka: starija istorija, radnički pokret i Narodna revolucija, savremena istorija i odsek Jovana Sterije Popovića.
Umetnička zbirka sadrži veliki broj ikona, skulptura i slika mnogih zavičajnih vršačkih umetnika, zatim umetnika koji su samo živeli i radili u Vršcu, kao i dela savremenih jugoslovenskih i drugih umetnika koji su izlagali u Vršcu. U sastavu umetničke zbirke nalaze se i predmeti primenjene umetnosti.
U etnološkoj zbirci se čuva veliki broj predmeta vezanih za vinogradarstvo, zemljoradnju, zanate, zatim zbirka nošnji, nakita i drugih eksponata vezanih za život i običaje južnog Banata.
Prirodnjačka zbirka obuhvata ornitološku, florističku, paleontološku i minerološku kolekciju materijala iz grada i okoline.
Numizmatičko odelenje je najmlađe, jer je nedavno izdvojeno, kao samostalno, iz istorijskog odelenja. Zbirka je veoma brojna i sadrži novac od njegove pojave na ovom prostoru do danas.
